Cú sốc đến từ một điểm nghẽn
Các nền kinh tế vùng Vịnh cung cấp 24,8% lượng phân đạm và 11,4% lượng phân lân xuất khẩu toàn cầu, và từ khi xung đột nổ ra hồi tháng 2, lượng phân bón đi ra khỏi vùng Vịnh qua eo biển Hormuz gần như về không, theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Giá urê từ khoảng 400 USD một tấn vọt lên trên 850 USD trong tháng 4, rồi rơi về 453 USD trong tháng 6. Ngày 4/9, urê chốt 443 USD một tấn, cao hơn 13,2% so với cùng kỳ, trong lúc Trung Quốc nới hạn ngạch xuất khẩu năm 2026 lên khoảng 5 đến 5,5 triệu tấn và lô hàng tháng 7 nhảy lên khoảng 403.000 tấn từ chỉ 7.000 tấn của tháng 6. Quy đổi ra, giá hiện thấp hơn đỉnh tháng 4 gần một nửa nhưng vẫn cao hơn mức 400 USD ban đầu khoảng 11%.
Eo biển chưa mở lại. Bản tin Bloomberg do Energy Connects đăng ngày 15/9 ghi gián đoạn đã bước sang tháng thứ bảy, còn Fertilizer Daily cho biết tiến triển ngoại giao đã làm giảm bớt lo ngại về nguồn cung. Bốn nước dưới đây đứng ở bốn vị trí khác nhau trong cùng một cú sốc.
Indonesia: có khí, có nhà máy và có hạn ngạch xuất khẩu
Chính phủ Indonesia duyệt giấy phép xuất khẩu 1,4 triệu tấn urê cho năm 2026, chia cho các công ty con của Pupuk, sau khi nước này xuất 1,52 triệu tấn trong 11 tháng đầu năm 2025. Hồi tháng 4, Antara ghi nhận Pupuk Indonesia sẵn sàng xuất 250.000 tấn sang Úc theo thỏa thuận cấp chính phủ, sau cuộc điện đàm giữa Tổng thống Prabowo Subianto và Thủ tướng Anthony Albanese. Cùng bài báo, sản lượng năm 2026 là 7,8 triệu tấn so với nhu cầu trong nước 6,3 triệu tấn, dư 1,5 triệu tấn, nhưng giám đốc Rahmad Pribadi nhấn mạnh ưu tiên vẫn là nhu cầu trong nước.
Theo VietnamPlus, Pupuk có tổng công suất phân bón 14,8 triệu tấn, riêng urê 9,4 triệu tấn, và đang đàm phán với Ấn Độ, Bangladesh cùng một số nước châu Á khác, với kế hoạch xuất điều chỉnh theo mùa vụ của thị trường đến. Quy đổi ra, giấy phép 1,4 triệu tấn tương đương khoảng 18% sản lượng 7,8 triệu tấn, tức giấy phép chỉ bằng một phần nhỏ những gì nhà máy làm ra.
Malaysia: lợi nhuận đảo chiều, nhưng không tách được phần urê
Petronas Chemicals báo lãi ròng quý II/2026 là 414 triệu ringgit, so với khoản lỗ ròng 1,08 tỷ ringgit của quý II/2025, còn doanh thu đạt 7,9 tỷ ringgit so với 6,44 tỷ ringgit. Ban lãnh đạo nói công ty đã ưu tiên khách hàng trong nước và khu vực và tối đa hóa cơ hội bán giao ngay, còn nguyên nhân được nêu là nhu cầu mạnh trong bối cảnh xung đột Tây Á cùng chênh lệch giá sản phẩm cao hơn. Quy đổi ra, lợi nhuận đảo chiều gần 1,5 tỷ ringgit. Tập đoàn làm cả olefin, sản phẩm dẫn xuất lẫn phân bón, và bản tin không tách riêng phần urê.
Việt Nam: cùng thị trường giá cao, hai loại phân bón hai kết quả
Nửa đầu năm, Việt Nam xuất khẩu 1,7 triệu tấn phân bón trị giá 932,5 triệu USD, lượng tăng 52,4% và giá trị tăng 107,5%, khi giá xuất bình quân lên 547 USD một tấn, tăng 36,2% so với 402 USD. Ở nhóm urê, Phân bón Dầu khí Cà Mau (DCM) xuất khẩu gần 5,92 nghìn tỷ đồng, tăng 109%, biên lợi nhuận gộp lên gần 28% so với khoảng 22,5%. Riêng Cà Mau xuất hơn 900.000 tấn, đã đạt hơn 59% mục tiêu cả năm, và Campuchia là thị trường lớn nhất với hơn 330.000 tấn, trị giá khoảng 146 triệu USD.
Nhóm phân lân đi hướng khác. DAP-Vinachem (DDV) xuất khẩu hơn 2,01 nghìn tỷ đồng, tăng khoảng 34%, nhưng biên gộp giảm còn 10,4% từ khoảng 15,5%. Lâm Thao (LAS) doanh thu giảm còn 2,24 nghìn tỷ đồng, biên gộp 10,9%. The Investor ghi giá lưu huỳnh, nguyên liệu làm axit sunfuric và axit photphoric dùng cho DAP, cũng tăng mạnh. Nói cách khác, giá bán tăng chưa đủ bù chi phí đầu vào ở các nhà máy phân lân. Các nguồn không cho biết Việt Nam nhập bao nhiêu phân lân hay kali.
Thái Lan: nhập gần hết, người trồng lúa trả giá
Ở Thái Lan, giá urê 46-0-0 tăng từ khoảng 800 baht lên 1.200 đến 1.400 baht mỗi bao 50 kg, trong khi nước này nhập 100% phân đạm, lân và kali, theo ông Ratsachai Rianphanit của Hiệp hội Phân bón và Vật tư Nông nghiệp Thái Lan. Quy đổi ra, mỗi bao đắt hơn 50% đến 75%. WTO ghi nhận Thái Lan lấy gần một nửa lượng phân đạm nhập từ vùng Vịnh. Phân bón chiếm gần 40% chi phí vận hành của nông dân, và ông Decharut Sukkumnoed dự báo thu nhập ròng của người trồng lúa có thể giảm hơn 15%. Các chương trình Cờ Xanh và Cờ Xanh Plus chỉ phủ khoảng 1% nhu cầu phân bón trong nước.
Ai giữ được phần lãi
Nhìn cạnh nhau, ba vị trí hiện ra rõ. Nước có khí và nhà máy, như Indonesia, Malaysia và nhóm urê ở Việt Nam, biến giá cao thành doanh thu và biên lợi nhuận. Nhà máy có công suất nhưng phải mua nguyên liệu đắt, như nhóm phân lân ở Việt Nam, bị giá đầu vào ăn mất một phần. Nước nhập toàn bộ, như Thái Lan, chuyển cú sốc xuống nông dân, vì ngân sách hỗ trợ chỉ phủ một phần rất nhỏ. Điều kiện sao chép được là có sẵn khí và công suất urê, thứ Indonesia và Việt Nam đã có. Điều không sao chép được là nguồn phân lân và kali, thứ Thái Lan phải mua từ ngoài.
Giá 443 USD phản ánh một thị trường đang chờ tín hiệu ngoại giao. Nếu eo biển mở lại, phần lãi của các nhà máy có khí sẽ mỏng đi trước tiên. Nếu chưa, hạn ngạch xuất khẩu của Indonesia và lô hàng của Trung Quốc là hai nguồn cung quyết định người nhập khẩu phải trả bao nhiêu.
Nguồn tham khảo
– Fertilizer Daily
– WTO
– Argus Media
– Antara
– VietnamPlus (Pupuk)
– Nation Thailand
– The Star
– The Investor
– AgroSpectrum Asia
– Energy Connects (Bloomberg)
