Xuất khẩu điện Lào đã tăng từ 12 TWh lên 38 TWh trong một thập kỷ tính đến năm 2024, tương đương khoảng 3,2 lần, tức thêm 26 TWh. Nhưng phần lớn lượng điện làm ra được bán cho khách hàng nước ngoài qua đường dây riêng của từng dự án.
Năm 2023, lượng điện bán ra nước ngoài mang về 2,65 tỷ USD, theo số liệu chính phủ mà AFP dẫn lại. Thái Lan là khách hàng lớn nhất, phần còn lại đi sang Campuchia, Việt Nam, Malaysia, Singapore và Myanmar. Trong cơ cấu điện xuất khẩu, than đã chiếm khoảng một phần ba.
Đường dây dành riêng, lưới phân phối từ thập niên 1970
Phía sau dãy số đó là cấu trúc đường dây của các dự án điện. Grant Hauber, cố vấn châu Á của Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), nói với AFP rằng đường dây truyền tải của phần lớn dự án là đường dây dành riêng cho khách hàng xuất khẩu, không nối với hộ tiêu dùng trong nước. Công suất mới vì thế không tự động chuyển thành điện dùng được ở Lào.
Cách bố trí này giúp lý giải vì sao mất điện vẫn thường xuyên dù nước này tự định vị là ắc quy Đông Nam Á. Lưới phân phối phần lớn có từ thập niên 1970 và đang chật vật theo kịp một nền kinh tế hiện đại hóa nhanh. Tại Vientiane, một đường dây từng cấp cho một hộ gia đình nay gánh cả các khu chung cư nhiều căn hộ; ở nông thôn, cây đổ vào đường dây có thể khiến một hoặc nhiều bản mất điện vì không có nguồn dự phòng.
Mùa khô, nhập điện và khoản nợ của Điện lực Lào
Về độ phủ, gần như toàn bộ 8 triệu dân Lào đã có điện, so với mức khoảng 15% năm 1995. Nguồn cung lại bấp bênh theo mùa: thủy điện chiếm phần lớn cơ cấu nguồn, sản lượng giảm vào mùa khô, và có thời điểm Lào vừa gặp khó khi cấp điện cho nước láng giềng vừa phải nhập khẩu điện với chi phí đáng kể.
Ngân hàng Thế giới công bố báo cáo về khí hậu và phát triển năm 2026, trong đó ghi nhận sản xuất điện đã nhiều lần không đủ cho cả nhu cầu trong nước lẫn các hợp đồng xuất khẩu, dẫn tới mất doanh thu xuất khẩu tiềm năng và phải nhập năng lượng đắt hơn. Về phía doanh nghiệp nhà nước, Điện lực Lào đang xử lý các khoản nợ lớn phát sinh từ giai đoạn mở rộng hệ thống và từ trợ giá cho người tiêu dùng, trong khi lưới phân phối cũ chưa được nâng cấp tương xứng.
Mô hình tương tự còn thấy ở dự án điện gió Monsoon, trang trại điện gió lớn nhất khu vực, đi vào vận hành năm ngoái với toàn bộ sản lượng dành cho Việt Nam. AFP dẫn lời một cựu chuyên gia kỹ thuật của Điện lực Lào: không có phần nào cho tiêu dùng trong nước. Cựu chuyên gia này ước tính tỷ lệ điện xuất khẩu hiện nay vào khoảng 80% tổng sản lượng phát, cao hơn mức khoảng hai phần ba của năm 2023 mà Ngân hàng Thế giới dẫn lại. Đây là ước lượng cá nhân, không phải số liệu chính thức toàn quốc.
330 MW than cho hộ công nghiệp miền Bắc
Trên nền đó, kế hoạch nhà máy nhiệt điện than 330 MW tại tỉnh Xieng Khouang là điểm đáng theo dõi, vì đây là hướng bổ sung nguồn cho trong nước. KPL đưa tin liên doanh Lào và Trung Quốc đang chuẩn bị phát triển dự án, gồm B Rich Namphan Power, China Western Power Industrial và Dongdok Construction and Installation Engineering, với vốn đầu tư ước tính 202,95 triệu USD và mục tiêu hoàn thành năm 2029.
Ý tưởng được đề xuất lần đầu năm 2015 qua nghiên cứu khả thi; sau nhiều năm chuẩn bị mới xác định được địa điểm phù hợp, và nguồn than trong nước dự kiến đủ cấp cho nhà máy ít nhất 25 năm. Khác với các dự án xuất khẩu, đầu ra của nhà máy hướng vào thị trường nội địa: điện sẽ bán cho Điện lực Lào để cấp cho các hộ công nghiệp vừa và nhỏ ở miền Bắc. Nếu phần công suất này đến đúng nhóm khách hàng sản xuất thay vì đi thẳng ra biên giới, đây có thể là dòng điện bổ sung trực tiếp cho tiêu thụ nội địa.
Chi phí dồn về phía lưới trong nước
Tác động rõ nhất của mô hình hiện tại nằm ở chi phí dồn về phía người tiêu dùng trong nước và chính Điện lực Lào. Với mục tiêu hoàn thành năm 2029, nhà máy Xieng Khouang vẫn còn nhiều năm chuẩn bị. Giá trị thực của dự án sẽ nằm ở điểm đấu nối: công suất mới đi vào lưới miền Bắc hay tiếp tục nối thẳng ra ngoài biên giới. Câu trả lời nằm ở tiến độ đường dây và hợp đồng mua điện với Điện lực Lào.
Nguồn tham khảo
– AFP – Lights out in Laos as electricity exports surge (13/9/2026)
– KPL (Thông tấn xã Lào) – Lao-Chinese joint venture plans 330-MW coal-fired power plant in Xieng Khouang (12/9/2026)
– Ngân hàng Thế giới – Lao PDR Country Climate and Development Report: Climate and Development in Key Areas (2026)
