Gần 40 tỷ USD đổ vào hai khu công nghiệp
Các khu công nghiệp Morowali và Weda Bay đã thu hút gần 40 tỷ USD vốn đầu tư cho hạ tầng chế biến nickel kể từ khi chính sách cấm xuất khẩu quặng thô có hiệu lực. Trước năm 2014, Indonesia từng xuất khẩu tới 64 triệu tấn quặng nickel thô mỗi năm; sau lệnh cấm, con số này gần như về 0, buộc toàn bộ dòng vốn chế biến phải dịch chuyển vào trong nước thay vì đưa quặng ra nước ngoài luyện kim.
Kết quả là một sự thay đổi quy mô công nghiệp rõ rệt: số nhà máy luyện kim vận hành đã tăng từ 2 cơ sở năm 2014 lên 44 cơ sở vào đầu năm 2025, với 21 nhà máy khác đang trong quá trình xây dựng. Giá trị gia tăng của toàn ngành cũng nhảy vọt, từ 1,4 tỷ USD năm 2020 lên 34,8 tỷ USD năm 2023 — một minh chứng cho việc chính sách hạ nguồn đã thực sự giữ lại phần giá trị chế biến ngay trên đất Indonesia thay vì để nước khác hưởng.
Ai thực sự đứng sau các nhà máy
Các doanh nghiệp chủ lực tham gia gồm Tsingshan Holding Group và Jiangsu Delong Nickel Industry của Trung Quốc, cùng Sumitomo Metal Mining của Nhật Bản, Vale S.A. của Brazil và Eramet của Pháp. Nhìn vào danh sách này, câu hỏi đặt ra không còn là Indonesia có giữ được giá trị gia tăng trong nước hay không — số liệu đã trả lời rõ — mà là ai thực sự kiểm soát vốn, công nghệ và quyết định vận hành trong các nhà máy đó. Gần như toàn bộ tên tuổi lớn đều là tập đoàn nước ngoài đặt cơ sở sản xuất tại Indonesia, được hưởng ưu đãi giới hạn sở hữu nước ngoài nâng lên 70% cùng miễn thuế 15-20 năm.
Điều này không phủ nhận thành công của chính sách hạ nguồn, nhưng đặt ra giới hạn cần nhìn nhận rõ: giữ giá trị gia tăng trong biên giới quốc gia là một chuyện, còn nắm quyền định giá hay sở hữu công nghệ luyện kim lõi trên thị trường nickel toàn cầu lại là chuyện khác, và hai điều này chưa chắc đi cùng nhau.
Giai đoạn mở rộng nóng đang hạ nhiệt
Hạn ngạch khai thác quặng nickel (RKAB) năm 2025 đạt khoảng 299 triệu tấn, trong khi Hiệp hội thợ mỏ nickel Indonesia (APNI) dự báo hạn ngạch năm 2026 sẽ giảm còn khoảng 250 triệu tấn. Chính phủ cũng đã chuyển từ cơ chế phê duyệt hạn ngạch 3 năm sang cấp phép hàng năm, đồng thời áp lệnh tạm dừng cấp phép cho các nhà máy luyện kim trung gian mới theo quy định ban hành năm 2025 — dấu hiệu cho thấy ngành đang bước từ giai đoạn mở rộng công suất ồ ạt sang giai đoạn điều chỉnh, một phần do tình trạng dư cung nickel toàn cầu.
Với các dự án đang xây dựng vẫn được phép tiếp tục nhưng dự án mới bị siết lại, câu hỏi cho giai đoạn tới không phải là liệu Indonesia có tiếp tục thu hút vốn hạ nguồn hay không, mà là liệu nước này có thể chuyển từ vai trò chủ nhà cho thuê đất và ưu đãi thuế sang vai trò thực sự tham gia định giá trong chuỗi cung ứng nickel toàn cầu, khi phần lớn nhà máy luyện kim vẫn do các tập đoàn nước ngoài nắm quyền vận hành.
