Một lệnh cấm có độ trễ 5 năm, và vẫn bị coi là quá gấp
Ngày 3/2, Thượng viện Philippines thông qua dự luật khai khoáng gồm điều khoản cấm xuất khẩu quặng nickel chưa qua chế biến, có hiệu lực sau 5 năm kể từ khi luật được ban hành, tức khoảng năm 2030. Trên giấy, đây là mô hình quen thuộc: cho ngành một khoảng đệm thời gian, buộc dòng vốn phải chuyển từ khai thác thô sang xây nhà máy luyện. Indonesia từng áp dụng cách này và đã định hình lại toàn bộ chuỗi cung ứng nickel khu vực.
Nhưng Philippines không đi hết con đường đó. Hiệp hội Công nghiệp Nickel Philippines (PNIA) phản đối điều khoản cấm, tuyên bố đây là “bước đi thận trọng và có tầm nhìn, bảo vệ việc làm, giữ niềm tin nhà đầu tư và phản ánh nhận thức thực tế hơn về những thách thức trong chế biến khoáng sản nội địa”. Cách dùng từ đáng chú ý: PNIA gọi việc rút lệnh cấm là “thận trọng”, không phải nhượng bộ. Kết quả là điều khoản cấm xuất khẩu quặng thô đã bị loại khỏi dự luật.
Vì sao 5 năm là không đủ
Lập luận của ngành không dừng ở phản đối suông. Các nhóm doanh nghiệp khai khoáng lập luận doanh nghiệp “không thể xây dựng nhà máy chế biến trong vòng 5 năm vì chi phí điện cao, hệ thống giao thông kém và các quy định địa phương chồng chéo”. Đây là ba rào cản hạ tầng cụ thể, không phải một câu phản đối chung chung. Xây một nhà máy luyện nickel đòi hỏi nguồn điện ổn định với giá cạnh tranh, đường vận chuyển quặng và sản phẩm đầu ra, cùng quy trình cấp phép nhất quán giữa các cấp chính quyền — ba điều kiện mà bản thân dự luật không đồng thời giải quyết khi chỉ đặt ra một mốc thời gian cấm xuất khẩu.
Số liệu năm 2024 cho thấy vì sao lập luận này có sức nặng. Sản lượng nickel intermediates của Philippines — sản phẩm chế biến từ hai nhà máy HPAL lớn nhất nước là Coral Bay và Taganito, do Nickel Asia vận hành — đạt 414.000 tấn quy đổi nickel kim loại, giảm 7,8% so với năm trước. Ngành chế biến nội địa không những chưa lớn lên để đón đầu một lệnh cấm tương lai, mà còn đang co lại ngay ở thời điểm hiện tại.
Quặng thô vẫn chảy đi, chỉ đổi hướng
Trong khi đó, ở đầu xuất khẩu, dòng quặng thô vẫn tiếp tục chảy mạnh. Năm 2024, tổng lượng quặng nickel xuất khẩu của Philippines đạt 44,97 triệu tấn ướt, tăng 10,1% so với năm trước. Trung Quốc — khách hàng truyền thống — nhận 35,12 triệu tấn, giảm 12% so với năm trước. Nhưng Indonesia lại nhận tới 9,55 triệu tấn, tăng vọt so với chỉ 215.000 tấn của năm 2023. Quy đổi ra, mức tăng xuất khẩu sang Indonesia trong một năm đã vượt hơn 43 lần — nhanh gấp nhiều lần tốc độ tăng 10,1% của tổng kim ngạch toàn ngành.
Sự dịch chuyển này không đến từ chính sách của Philippines, mà từ phía Indonesia: chính chính sách hạn chế nguồn cung nội địa của Indonesia đang buộc các nhà máy luyện tại nước này phải tìm quặng nhập khẩu để duy trì công suất. Nói cách khác, ngay khi Philippines từ chối đi theo mô hình Indonesia trong nước, quặng của Philippines lại đang được kéo vào để nuôi chính hệ thống luyện kim mà chính sách Indonesia đã tạo ra.
Bài toán chưa có lời giải
Việc loại điều khoản cấm khỏi dự luật không có nghĩa Philippines đã từ bỏ hoàn toàn ý định phát triển hạ nguồn khai khoáng — các điều khoản khác của dự luật vẫn đang trong quy trình lập pháp và chưa được xác nhận đầy đủ. Nhưng episode này để lại một bài học rõ ràng: một mốc thời gian trên giấy không tự động tạo ra nhà máy, nếu điện, giao thông và thủ tục cấp phép không được giải quyết song song.
Câu hỏi còn lại không phải là Philippines có nên cấm xuất khẩu quặng thô hay không, mà là nước này cần bao lâu và những ưu đãi cụ thể gì — về giá điện, về hạ tầng vận chuyển, về cấp phép — để ngành chế biến nickel nội địa thực sự lớn lên, thay vì tiếp tục giậm chân trong lúc quặng thô vẫn đều đặn rời cảng mỗi năm.
