Bộ trưởng Đầu tư, Thương mại và Công nghiệp Malaysia Johari Abdul Ghani ngày 20/8, sau sự kiện Invest in Perak Day 2026 tại Ipoh, nói công ty nước ngoài muốn tham gia ngành đất hiếm Malaysia phải chia sẻ công nghệ và đi vào trung nguồn cùng hạ nguồn, không chỉ khai thác hoặc xuất quặng thô. The Star cùng ngày ghi điều kiện của ông: nếu nhà đầu tư muốn làm thượng nguồn mà không chịu chia sẻ công nghệ, chính phủ sẽ phải nghĩ lại; ba năm qua đã có công ty đến khảo sát, biết khoáng sản Perak có giá trị, nhưng giá trị cao chỉ có khi đối tác công nghệ và nhân lực kỹ thuật đủ chỗ.
The Edge Malaysia cùng ngày bổ sung phân công: MITI phụ trách trung nguồn và hạ nguồn chế biến, Bộ Tài nguyên Thiên nhiên và Bền vững môi trường (NRES) phụ trách thượng nguồn; MIDA và MITI cần bàn cách tham gia trực tiếp trung–hạ nguồn, còn chính quyền bang nên tham gia đầy đủ thượng nguồn. Johari cũng nói Malaysia sẽ rà soát quy định và bảo vệ bí mật kinh doanh để đối tác mang công nghệ vào không bị lộ tùy tiện. Menteri Besar Perak Saarani Mohamad nói bang không muốn vội khai thác đất hiếm, phải chọn được nhà đầu tư chịu chuyển giao công nghệ; ông cho biết khoảng 75% cam kết đầu tư đất hiếm đã được phê duyệt đã đi vào thực tế, phần còn lại vẫn đang triển khai. Malaysia kéo câu chuyện đất hiếm Perak từ khảo sát khoáng sang điều kiện phải mang công nghệ và bước vào trung–hạ nguồn, nếu không liên bang sẵn sàng chờ thêm. Với nhà máy linh kiện nam châm và chế biến ở Việt Nam nhìn nguồn khoáng ASEAN, ngưỡng giờ không còn là có mỏ hay không, mà là nhà đầu tư có chịu để quy trình lại Malaysia. Bối cảnh điều kiện vốn ngoại Malaysia có thể xem bài MITI đặt điều kiện đầu tư phải trả lại cho thặng dư thương mại.
Perak đặt điều kiện công nghệ trước khi mở mỏ
Câu hỏi sau ngày đầu tư nằm ở giấy phép, không nằm ở khẩu hiệu. Với doanh nghiệp Việt theo chuỗi linh kiện nam châm, khác biệt nằm ở điều kiện cấp phép: chỉ muốn khai thác thượng nguồn mà không chia sẻ công nghệ thì bộ trưởng nói sẽ phải nghĩ lại. Perak là một trong những nơi tiên phong khai thác đất hiếm trong nước; The Star nhắc thử nghiệm đất hiếm không phóng xạ bằng phương pháp in-situ leaching tại Kenering năm 2022. Thử nghiệm năm 2022 đến ngày đầu tư 2026, đã qua bốn năm. Nhà máy Việt Nam nếu xem Perak như nguồn nguyên liệu tiềm năng, giờ cần chứng minh được quy trình trung–hạ nguồn, bảo vệ sở hữu trí tuệ và việc làm địa phương được cắt như thế nào, chứ không chỉ có thư ý định. Liên bang còn nói sau khi học từ Perak, Johor hay Negeri Sembilan có thể sao chép mô hình; Johor và Negeri Sembilan sao chép vẫn là hình dung tiếp theo của bộ trưởng, chưa phải danh sách mỏ đã được phê duyệt đợt hai.
Cam kết đất hiếm Perak còn khoảng một phần tư trên đường
Tỷ lệ 75% Saarani nêu, đổi ra còn khoảng một phần tư cam kết đã duyệt chưa đi hết. Các bên liên quan gồm MITI, NRES, InvestPerak và nhà đầu tư nước ngoài có thể mang công nghệ vào. Mốc kiểm chứng tiếp theo: có đối tác công nghệ được nêu tên hay không, cổ phần và tiền bản quyền được viết ra sao, và khoảng một phần tư cam kết còn lại khi nào thành công suất. Saarani nhấn mạnh bang không vội; Johari nhấn mạnh công nghệ phải đi cùng vốn.
Nhà máy Việt Nam nhìn công nghệ, không nhìn khẩu hiệu đầu tư
Lịch cấp phép không đổi vì một ngày hội đầu tư. Chuỗi linh kiện nam châm và chế biến Việt Nam nên theo dõi cách liên bang và bang cắt cổ phần trung–hạ nguồn, thay vì coi ngày Invest in Perak là hợp đồng mỏ đã khóa. Công nghệ vẫn là điều kiện Johari nêu rõ nhất. Không có đối tác công nghệ có tên, tín hiệu này dừng ở chính sách, chưa thành đơn hàng quặng.
