1,95 tỷ USD, và 95% nằm ở một nơi
Tám tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sầu riêng Việt Nam đạt khoảng 1,95 tỷ USD, trong đó xuất sang Trung Quốc đạt khoảng 1,85 tỷ USD, tương đương 95% tổng kim ngạch. Tách con số ra: tất cả các thị trường còn lại cộng gộp lại — Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ vừa mở cửa hồi tháng 7, cùng một loạt thị trường nhỏ khác — chỉ chiếm khoảng 100 triệu USD. Đó là toàn bộ phần đệm mà ngành sầu riêng đang có nếu thị trường lớn nhất gặp trục trặc.
Ngành hàng này không nhỏ. Diện tích trồng sầu riêng cả nước hiện khoảng 200.000 ha, sản lượng khoảng 2,08 triệu tấn mỗi năm, chiếm tới 40% kim ngạch xuất khẩu rau quả. Mục tiêu cả năm 2026 được đặt ở mức 3,85-4 tỷ USD. Nhưng quy mô lớn không đồng nghĩa với sức chống chịu tốt, khi gần như toàn bộ giá trị đi qua một cửa.
Khi cadimi và vàng O trở thành hai chữ ám ảnh cửa khẩu
Vấn đề nằm ở khâu đưa hàng qua biên giới. Dư lượng cadimi và chất vàng O (auramine O) chưa được cấp phép là hai nút thắt kiểm nghiệm chính khiến sầu riêng chậm thông quan. Cadimi chủ yếu đến từ tồn dư kim loại nặng trong đất canh tác lâu năm — một vấn đề của đất, không phải của một lô hàng cụ thể. Vàng O liên quan đến khâu xử lý sau thu hoạch. Cả hai đều không thể khắc phục trong một sớm một chiều bằng cách đổi vựa đóng gói hay đổi tài xế.
Tháng 5/2026, hệ quả cụ thể xuất hiện: hàng trăm xe container chở sầu riêng ùn ứ tại khu vực Bến xe Dầu Giây (Đồng Nai) do vướng khâu kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc trước khi xuất khẩu, khiến giá sầu riêng trong nước giảm mạnh. Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các tỉnh khẩn trương tháo gỡ vướng mắc, đồng thời đề nghị phía Trung Quốc công nhận thêm phòng kiểm nghiệm để giảm tải. Đây không phải một sự cố đơn lẻ ở một cửa khẩu, mà là điểm nghẽn lộ ra khi hai tiêu chuẩn kiểm định siết cùng lúc trên một dòng hàng có tính thời vụ và dễ hỏng.
Thông quan trong ngày — mệnh lệnh chạy đua với thời gian
Hai tháng sau, ngày 17/7/2026, Cục Hải quan yêu cầu các đơn vị tạo điều kiện tối đa để thông quan sầu riêng ngay trong ngày, bố trí nhân lực làm việc ngoài giờ kể cả cuối tuần và ngày lễ. Chỉ đạo còn nêu rõ một chi tiết đáng chú ý: có lô hàng đã thực xuất khỏi lãnh thổ Việt Nam nhưng không đủ điều kiện nhập khẩu vào Trung Quốc, phải được ưu tiên xử lý tái nhập. Nói cách khác, hàng đã rời biên giới không có nghĩa là đã bán được — sầu riêng là mặt hàng dễ hỏng, mỗi ngày chờ đợi ở cửa khẩu là một ngày giá trị hao hụt.
Song song, phía cung cũng đang được siết lại từ gốc. Từ ngày 1/7/2026, Việt Nam bắt đầu vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc, và thẩm quyền cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói được phân cấp về cấp xã, phường. Về phía cầu, Trung Quốc vẫn đang mở thêm cửa: ngày 14/8/2026, nước này cấp thêm 567 mã số vùng trồng mới cho sầu riêng Việt Nam, nâng tổng số mã vùng trồng đã cấp lên hơn 1.800 mã. Đây là tín hiệu hai chiều — vừa siết kiểm định chất lượng, vừa mở rộng số đầu mối được phép xuất khẩu — chứ không phải một chính sách đóng cửa đơn thuần.
Cửa mở thêm, nhưng vẫn là cùng một cửa
Số mã vùng trồng tăng lên hơn 1.800, thị trường Ấn Độ vừa mở, Mỹ và Nhật Bản đang tăng trưởng — tất cả đều là tin tốt trên giấy. Nhưng khi đặt cạnh con số 100 triệu USD cho toàn bộ phần ngoài Trung Quốc trong 1,95 tỷ USD kim ngạch 8 tháng, quy mô các thị trường thay thế vẫn còn quá nhỏ để đóng vai trò bộ đệm thực sự. Mở thêm mã vùng trồng tại Trung Quốc, dù có ý nghĩa, cũng không làm giảm tỷ trọng phụ thuộc — nó chỉ làm tăng thêm số đầu mối cùng cạnh tranh trong một thị trường duy nhất.
Câu hỏi đặt ra cho ngành sầu riêng không còn là liệu Trung Quốc có tiếp tục siết kiểm định hay không — điều đó gần như chắc chắn sẽ tái diễn theo mùa vụ, như đã từng xảy ra hồi tháng 5. Câu hỏi thực sự là ngành này có kịp xây dựng một thị trường thay thế đủ lớn trước khi đợt siết kiểm định tiếp theo ập đến, hay vẫn sẽ dựa vào tốc độ xử lý của các phòng kiểm nghiệm và sự linh hoạt của hải quan mỗi khi ùn ứ xảy ra.
Nguồn tham khảo
– Vietnam News
– Vietstock
– Znews
