Mục tiêu giữ nguyên hiện trạng, không phải tăng trưởng
Bộ Ngoại thương Thái Lan đặt mục tiêu xuất khẩu gạo năm 2026 ở mức 7 triệu tấn, phản ứng trước cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt. Nghe qua thì đây có vẻ là một kế hoạch đầy tham vọng, nhưng nhìn vào diễn biến gần nhất lại là câu chuyện khác. Từ tháng 1 đến tháng 11 năm 2025, Thái Lan xuất khẩu thực tế 7,29 triệu tấn gạo, giảm 21% về khối lượng và giảm 30% về giá trị xuống còn 4,162 tỷ USD so với cùng kỳ năm trước. Quy đổi ra, mục tiêu 7 triệu tấn cho cả năm 2026 gần như chỉ ngang mức sàn mà ngành gạo Thái Lan đã chạm tới trong 11 tháng của năm trước đó — một ngưỡng giữ thị phần, không phải một cú bứt tốc.
Nông dân và nhà máy xay xát cùng chịu áp lực
Chuỗi cung ứng gạo Thái Lan vận hành theo một trật tự quen thuộc: nông dân trồng lúa bán nguyên liệu cho nhà máy xay xát, nhà máy chế biến rồi bán ra thị trường quốc tế. Khi giá xuất khẩu bình quân giảm 30% trong khi khối lượng chỉ giảm 21%, phần thiệt hại rơi vào khâu giữa và khâu đầu của chuỗi trước tiên. Nhà máy xay xát phải bán rẻ hơn để giữ đơn hàng, kéo theo giá thu mua lúa từ nông dân khó giữ nguyên. Nếu đơn hàng xuất khẩu tiếp tục chậm lại trong các quý tới, tồn kho tại nhà máy có nguy cơ tăng, tạo thêm áp lực giảm giá thu mua ngay từ đầu vụ.
Ấn Độ trở lại là biến số quyết định
Nguyên nhân cốt lõi phía sau đà giảm này không nằm ở nội tại ngành gạo Thái Lan, mà đến từ bên ngoài: Ấn Độ dỡ lệnh hạn chế xuất khẩu và giải phóng lượng tồn kho lớn ra thị trường quốc tế, cùng lúc nguồn cung từ Việt Nam cũng tăng. Gạo trắng tiêu chuẩn của Thái Lan — phân khúc cạnh tranh trực tiếp với gạo Ấn Độ và Việt Nam — chịu tác động nặng nhất. Ngược lại, gạo đồ và gạo thơm cao cấp, hai dòng sản phẩm Thái Lan có lợi thế khác biệt, vẫn giữ được nhu cầu ổn định và giá không biến động nhiều. Đây là điểm phân hóa quan trọng: áp lực giá không đến đều trên toàn ngành, mà tập trung vào đúng phân khúc phải cạnh tranh giá trực diện.
Ba thị trường lớn nhất và khoảng trống phía trước
Ba thị trường nhập khẩu lớn nhất của Thái Lan giai đoạn tháng 1-11/2025 là Iraq với 0,95 triệu tấn, Nam Phi 0,82 triệu tấn và Mỹ 0,73 triệu tấn. Theo USDA FAS, xuất khẩu gạo Thái Lan niên vụ 2024-25 đạt 7,5 triệu tấn, giảm mạnh 24% so với 9,9 triệu tấn của niên vụ trước, và cơ quan này dự báo niên vụ 2025-26 sẽ duy trì quanh mức tương tự — nghĩa là chưa có dấu hiệu phục hồi về gần mốc gần 10 triệu tấn trước đây. Dù vậy, Thái Lan vẫn được dự báo giữ vị trí nước xuất khẩu gạo lớn thứ ba thế giới, sau Ấn Độ và Việt Nam, cho thấy vị thế trong bảng xếp hạng chưa thay đổi dù giá trị thu về đã giảm đáng kể.
Câu hỏi đặt ra cho năm 2026 không phải là Thái Lan có giữ được thứ hạng xuất khẩu hay không, mà là liệu chính phủ có chấp nhận một mục tiêu về bản chất chỉ ngang mức sàn hiện tại, trong khi nông dân và nhà máy xay xát vẫn đang gánh phần giá trị mất đi mỗi khi Ấn Độ tiếp tục bung hàng tồn kho ra thị trường.
