Sầu riêng đang góp phần lớn vào đà tăng của nhóm rau quả năm nay. Tính đến hết tháng 8, người trồng và doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng mang về khoảng 2,27 tỷ USD, tăng 47,8% so với cùng kỳ. Ba tháng cuối năm, ngành nông nghiệp muốn dòng tiền đó chảy qua một đường khác: bớt quả tươi, thêm hàng đông lạnh, puree và sấy.
Định hướng này nằm trong nhóm giải pháp Bộ Nông nghiệp và Môi trường báo cáo tại cuộc làm việc giữa Chính phủ với các hiệp hội, doanh nghiệp tiêu biểu ngành nông, lâm, thủy sản sáng 25/9 tại trụ sở Chính phủ. Riêng với sầu riêng, bên cạnh thị trường Trung Quốc, Bộ nêu cần tăng tỷ trọng sản phẩm đông lạnh, puree, sấy và các sản phẩm chế biến, nhằm giảm phụ thuộc vào mùa vụ và vào xuất khẩu quả tươi.
Quý IV phải giữ nhịp khoảng 6 tỷ USD mỗi tháng
Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản chín tháng ước đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ, thặng dư thương mại khoảng 16,9 tỷ USD. Con số này mới hoàn thành khoảng 75,9% mục tiêu năm.
Mục tiêu cả năm là 74,212 tỷ USD, nên ba tháng cuối cần thêm gần 18 tỷ USD. Quy đổi ra, mỗi tháng phải đạt khoảng 6 tỷ USD, sát mức bình quân khoảng 6,26 tỷ USD mỗi tháng của chín tháng đầu năm. Quý IV không cần bứt tốc, nhưng cũng không có chỗ để hụt.
Rau quả là nhóm đang giữ nhịp tốt: chín tháng ước đạt 7,35 tỷ USD, tăng 19,9%, nhanh hơn thủy sản (tăng 12,3%) và lâm sản (tăng 7,6%). Sầu riêng đóng góp lớn vào đà tăng đó.
Cà phê cho thấy mặt còn lại của bài toán. Lượng xuất khẩu chín tháng tăng 15,4%, lên khoảng 1,44 triệu tấn, nhưng kim ngạch giảm 7,3%, còn 6,54 tỷ USD; quy đổi ra, giá xuất khẩu bình quân thấp hơn khoảng 20% so với cùng kỳ. Bán được nhiều hàng hơn chưa chắc mang về nhiều tiền hơn.
Nhà máy cấp đông và cơ sở đóng gói nhận việc trước
Khi tỷ trọng hàng chế biến tăng, khâu đầu tiên phải chuyển động là cơ sở đóng gói và các nhà máy cấp đông, làm puree, sấy sầu riêng. Quả tươi phải bán nhanh trong mùa; hàng đông lạnh, puree hay sấy có thể giữ lâu hơn và giao rải đều hơn, đúng với mục tiêu giảm phụ thuộc mùa vụ mà Bộ đặt ra.
Thị trường vẫn tập trung. Trung Quốc chiếm khoảng 63% kim ngạch xuất khẩu rau quả, trong khi trên toàn ngành nông, lâm, thủy sản, tỷ trọng của thị trường này là 24,4%, Hoa Kỳ 19,8% và Nhật Bản 7,4%. Với mức tập trung như vậy, yêu cầu kiểm dịch và dư lượng của một thị trường đang chi phối phần lớn dòng hàng rau quả, dù ở dạng tươi hay chế biến.
Cadimi bắt đầu từ vườn, vàng O nằm ở sau thu hoạch
Từ vùng nguyên liệu, ngành nông nghiệp sẽ tiếp tục kiểm soát mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc, cùng với việc bảo đảm nguồn hàng theo mùa vụ. Sầu riêng xuất sang Trung Quốc còn phải đáp ứng 6 đối tượng kiểm dịch, gồm ruồi đục quả và 5 loại rệp sáp.
Cadimi và vàng O nằm ở hai đầu khác nhau của chuỗi. Theo TS. Phan Việt Hà, cadimi có thể liên quan đến đất, nước, vật tư đầu vào và chế phẩm dùng trong canh tác, còn vàng O chủ yếu là vấn đề ở khâu sơ chế, bảo quản và lưu thông sau thu hoạch. TS. Nguyễn Viết Trụ chỉ ra phân khoáng, phân hỗn hợp – vi lượng, đất và chất cải tạo đất là các yếu tố nguy cơ cadimi ở vùng sản xuất Tây Nguyên.
Cách phân chia này cho thấy trách nhiệm rải ra hai phía. Nông dân và hợp tác xã kiểm soát phân bón, đất và vật tư ngay trong vườn; cơ sở đóng gói và nhà máy chế biến giữ khâu sơ chế, bảo quản sạch. Một dây chuyền đông lạnh hay puree chỉ bán được lâu khi nguyên liệu vào nhà máy đã qua được cả hai cửa.
Cơ hội nằm ở những dây chuyền giữ được chất lượng
Với nhà máy chế biến sầu riêng, định hướng của Bộ mở ra một hướng đi có căn cứ: hàng đông lạnh, puree và sấy giúp giảm lệ thuộc vào mùa vụ và vào quả tươi, trong lúc cả ngành cần giữ nhịp khoảng 6 tỷ USD mỗi tháng tới cuối năm. Số xuất khẩu sầu riêng chín tháng, cùng lượng hàng đông lạnh và puree thực xuất, sẽ là thước đo đầu tiên cho biết khâu chế biến đã gánh được bao nhiêu phần trong quý IV.
