Ngày 12/8, khi thị sát trạm bơm Diokno ở thành phố Pasay, Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. công bố một mốc thời gian cho điện rác: trong một năm đến một năm rưỡi nữa, hệ thống đốt rác phát điện đầu tiên của chương trình Philippines waste energy có thể bắt đầu vận hành.
Thời điểm của tuyên bố không phải ngẫu nhiên. Gió mùa tây nam và hai cơn bão vừa qua khiến rác thải làm tắc hệ thống thoát nước, nặng thêm nguy cơ ngập lụt; ông Marcos phát biểu ngay trong chuyến thị sát công tác nạo vét và thu gom. Câu chuyện đốt rác phát điện lần này không đứng riêng, mà gắn với những bãi chôn lấp ngày càng đầy và ngày càng đắt.
Mấu chốt nằm ở nguồn rác. Để một nhà máy đốt rác phát điện đạt quy mô kinh tế, chính quyền địa phương phải cam kết khối lượng rác giao hằng ngày trong nhiều năm; đổi lại, nhà máy phải đảm bảo tiêu chuẩn khí thải và mức giá điện đủ hấp dẫn so với các nguồn khác. Hợp đồng giữa địa phương và nhà máy vì thế không phải giấy tờ thủ tục, mà là phần khó nhất của toàn bộ hệ thống.
Hệ thống Philippines waste energy đứng giữa lời hứa và giấy phép
Theo BusinessWorld, ông Marcos cho biết phần kỹ thuật của hệ thống đã hoàn tất; những thứ chưa xong là cách chính quyền địa phương hợp tác với nhà máy, địa điểm đặt nhà máy và những công ty nào tham gia. Chính ông thừa nhận: việc này không dễ, vì phải ghép cả hệ thống lại với nhau, và chúng tôi chưa từng làm điều này bao giờ. Về thời gian, ông nói có lẽ sau một năm, một năm rưỡi nữa sẽ bắt đầu thấy kết quả.
Điểm vào tiền nằm ở cuộc đấu giá của Bộ Năng lượng (DOE), và theo ông Marcos, cuộc đấu giá không còn nằm trên giấy — nó đang diễn ra. Hai con số được chốt trước: sản lượng điện bán ra và giá bán. Khung đấu giá mang tên Chương trình Đấu giá Năng lượng Xanh (GEAP); tháng 6 năm nay DOE vừa nâng mục tiêu công suất từ 230 MW lên 400 MW, đồng thời buộc đơn vị trúng thầu liên doanh với chính quyền địa phương (LGU) và chốt hợp đồng cung cấp rác trước. Cổng thông tin của DOE là nơi điều khoản sẽ được công bố.
Đơn hàng thật nằm sau cuộc đấu giá
Thứ tự các bước đã rõ: giá điện và sản lượng được quyết trước, rồi mới đến địa điểm và danh sách công ty. Với nhà thầu thiết bị và vận hành, mỗi bước là một cửa sổ thầu riêng: đấu giá mở cửa cho nhóm phát triển dự án, chọn địa điểm mở cửa cho nhóm xây dựng, ký hợp đồng mua điện mở cửa cho nhóm vận hành dài hạn.
Kinh nghiệm quốc tế cũng đặt sẵn hai bài kiểm tra. Các dự án điện rác ở châu Á thường chậm ở khâu cấp phép môi trường và phân loại rác tại nguồn; nơi nào bỏ qua phân loại, chất lượng đốt giảm và chi phí bảo trì tăng. Philippines khởi động từ con số không, nên hai bài kiểm tra ấy sẽ đến sớm hơn bất kỳ thị trường đi trước nào.
Philippines từ lâu nằm trong nhóm giá điện cao ở Đông Nam Á, còn các bãi chôn lấp quanh Manila mỗi năm chật thêm một vòng. Điện rác trả lời hai câu hỏi cùng lúc, nên tốc độ không chỉ phụ thuộc ý chí chính trị mà phụ thuộc vào mấy thủ tục còn lại: ai mua điện, nhà máy đặt ở đâu, công ty nào vào.
Với doanh nghiệp Việt Nam có kinh nghiệm vận hành nhà máy nhiệt điện và xử lý chất thải, cuộc đấu giá của DOE là điểm hẹn đầu tiên. Trước khi đấu giá mở, mọi con số về công suất vẫn chỉ là phát biểu; sau khi đấu giá đóng, mốc kiểm chứng tiếp theo là địa điểm được chọn.
Đồng hồ đã chạy, còn hai ô trống chưa điền
Một chi tiết đáng chú ý trong phát biểu: tổng thống nhấn mạnh chính phủ sẽ thúc đẩy nhanh nhất có thể, nhưng không đưa ra con số công suất hay danh sách địa phương tham gia. Khi hai ô trống ấy được điền, hệ thống mới thật sự rời khỏi tờ lịch của tổng thống. Lời hứa một năm rưỡi, đấu giá vài tháng — đồng hồ đã chạy.
