Bộ trưởng Dầu khí và Tài nguyên Khoáng sản Đông Timor, ông Francisco Monteiro, ngày 31/7/2026 chính thức xác nhận mỏ khí Bayu-Undan đã ngừng sản xuất từ tháng 6/2025. Đồng thời, ông hé lộ chính phủ đang đàm phán phương án lắp đường ống dẫn khí còn lại về Natarbora để phát triển ngành chế biến khí đốt ngay trong nước, thay vì tiếp tục xuất khẩu qua nhà máy LNG tại Darwin (Úc) như trước đây.
Đã xảy ra chuyện gì: Bayu-Undan khép lại, Natarbora mở ra
Tại cuộc họp báo ngày 31/7, Bộ trưởng Monteiro xác nhận hoạt động khai thác tại mỏ Bayu-Undan — nguồn thu dầu khí quan trọng bậc nhất của Đông Timor kể từ khi bắt đầu sản xuất năm 2004 — đã chính thức chấm dứt vào ngày 4/6/2025. Theo thông cáo của TATOLI, hãng thông tấn quốc gia Đông Timor, ông Monteiro phát biểu: “Sản xuất tại Bayu-Undan đã kết thúc vào ngày 4 tháng 6 năm 2025. Chúng tôi đã nhận được thông báo chính thức từ Santos, đơn vị điều hành, cùng các đối tác. Kể từ đó, mọi hoạt động sản xuất đã dừng lại, nghĩa là Đông Timor không còn nhận doanh thu từ mỏ này.” Quá trình tháo dỡ sẽ được thực hiện theo từng giai đoạn, dự kiến kéo dài khoảng 5 năm.
Điểm đáng chú ý nhất trong buổi họp báo không nằm ở việc xác nhận một mỏ khí đã cạn — điều giới quan sát ngành năng lượng khu vực đã dự đoán từ lâu — mà ở định hướng chính sách đi kèm. Thay vì để toàn bộ hạ tầng Bayu-Undan trở thành phế tích, chính phủ đang đàm phán với Santos một phương án khác: lắp đường ống dẫn lượng khí còn lại về Natarbora, trên đất liền Đông Timor, để nuôi một ngành công nghiệp chế biến khí đốt hoàn toàn mới. Ông Monteiro nói rõ mục tiêu: “Chúng tôi muốn vận chuyển khí qua đường ống tới Natarbora để hỗ trợ phát triển ngành công nghiệp chế biến tại Đông Timor.” Chính phủ còn tính đến khả năng kết hợp nguồn khí từ mỏ Chuditch lân cận, với mục tiêu khôi phục sản xuất trong vòng 3 đến 4 năm. Santos cũng bày tỏ quan tâm đến một dự án thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) tại khu vực.
Vì sao đây là bước ngoặt tài chính quan trọng
Đông Timor từ lâu phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn thu dầu khí để nuôi ngân sách quốc gia, thông qua các khoản rút từ Quỹ Dầu khí. Việc Bayu-Undan chính thức khép lại không phải tin bất ngờ về mặt kỹ thuật, nhưng nó buộc Dili phải trả lời một câu hỏi chiến lược: sau khi nguồn khí xuất khẩu cạn kiệt, mô hình kinh tế dầu khí kế tiếp sẽ là gì? Định hướng “giữ khí lại trong nước, phát triển chế biến tại Natarbora” — thay vì tiếp tục mô hình cũ là bán khí thô cho nhà máy LNG bên Úc — là dấu hiệu đầu tiên cho thấy chính phủ Đông Timor đang thử một hướng đi khác: xây dựng năng lực gia tăng giá trị ngay trong nước, thay vì chỉ đóng vai trò nhà cung cấp nguyên liệu thô. Đây là sự chuyển dịch mang tính cấu trúc, không chỉ là một quyết định kỹ thuật về đường ống dẫn khí.
Ai chịu tác động trực tiếp
Trước hết là chính ngân sách và Quỹ Dầu khí của Đông Timor, vốn đã chịu áp lực rút vốn kéo dài nhiều năm nay càng cần một nguồn thu thay thế rõ ràng. Santos — nhà điều hành Bayu-Undan niêm yết tại Úc — và các đối tác liên doanh sẽ phải cân nhắc lại kế hoạch chi vốn đầu tư cho giai đoạn hậu khai thác. Khu vực Natarbora, nếu đường ống và ngành chế biến thành hình, có cơ hội trở thành một cụm công nghiệp năng lượng mới của Đông Timor. Đáng chú ý, khu vực này đã có tiền đề hạ tầng: theo thông cáo của TATOLI về việc Hội đồng Bộ trưởng phê duyệt hợp đồng DBF cho căn cứ cung ứng Suai và tuyến cao tốc Zumalai-Natarbora, do các doanh nghiệp Trung Quốc CCECC và Tập đoàn Xây dựng Thượng Hải trúng thầu — được công bố chỉ hai ngày trước cuộc họp báo của ông Monteiro. Cần lưu ý: hợp đồng cao tốc này không phải hợp đồng xây đường ống khí, mà là một dự án hạ tầng khác cùng do Bộ trưởng Monteiro phụ trách trong cùng khu vực, cho thấy Natarbora đang được quy hoạch như một điểm kết nối hạ tầng rộng hơn, không phải một dự án đơn lẻ.
Những gì cần tiếp tục quan sát quanh Natarbora
Hiện tại, phương án đường ống về Natarbora vẫn đang ở giai đoạn đàm phán và nghiên cứu, chưa có hợp đồng xây dựng chính thức, chưa có mốc thời gian cụ thể hay con số vốn đầu tư nào được công bố. Ba điểm cần theo dõi trong những tháng tới: thứ nhất, liệu phương án đường ống và dự án chế biến tại Natarbora có tiến vào giai đoạn ký kết hợp đồng cụ thể hay không; thứ hai, tiến độ hợp tác giữa Santos và chính phủ về dự án CCS; thứ ba, liệu mục tiêu khôi phục sản xuất trong 3-4 năm có được cụ thể hóa bằng một lộ trình rõ ràng hay không. Cho đến khi các mốc này được xác nhận, Natarbora vẫn nên được nhìn nhận là một định hướng chính sách đang hình thành, chứ chưa phải một dự án đã được phê duyệt và khởi công.
